Татарстан Республикасы мәгариф һәм фән министрлыгы
Балык – Бистәсе муниципаль  районы мәгариф бүлеге
Зур Мәшләк  урта гомум белем бирү мәктәбе

Тарих битләрен барлаганда ... 
(тарих укытучыларына ярдәмлек)

Зур Мәшләк 
     2006 ел
                  
   Әлеге методик кулланма татар теле һәм әдәбияты укытучыларына адреслана

   Методик кулланмада 5-11 нче сыйныф укучылары өчен тарих фәненнән үткәрелгән дәрес эшкәртмәләре һәм сыйныфтан тыш чара үрнәкләре тәкъдим ителә.

Әлеге кулланма методик киңәшмә һәм гуманитар фәннәр утрышында тикшерелде һәм расланды

© Зур Мәшләк урта мәктәбе 2006 ел

Авторы: Тарих һәм җәмгыять белеме  укытучысы  
               Заһидуллина Диләрә Марат кызы 

Эчтәлек  

   "Рус  дәүләтенә каршы 13 нче гасырда көнчыгыш яулары."Татар" атамасының килеп чыгышы" дигән темага 6 нчы сыйныфта Россия тарихы буенча үткәрелгән ачык дәрес үрнәге.................................................2

"19 нчы гасырның беренче яртысында  Россиядә мәдәният үсеше" дигән темага 8нче сыйныфта  Россия тарихы буенча үткәрелгән ачык дәрес үрнәге (телдән журнал). .............................. 9  

“Габдулла Тукай һәм Дәүләт Думасы” дигән темага үткәрелгән могҗизалар кыры уены үрнәге.............................17

"Рәхмәт Сезгә исән калганнар, хәтердә Сез һәлак булганнар" дигән темага Бөек Ватан сугышының 60 еллыгына багышланган әдәби- музыкаль кичә. .................................24

                                                                                                                                                      
   "Рус  дәүләтенә каршы 
13 нче гасырда көнчыгыш яулары."Татар" атамасының килеп чыгышы" дигән  темага 6 нчы сыйныфта Россия тарихы буенча үткәрелгән ачык дәрес үрнәге.

      Максат: 1) 13нче гасырда  көнчыгыштан килгән монгол яуларының сәбәпләре,  төп вакыйгалары, нәтиҗәләре белән тныштыру;
                  2) Карта һәм документ белән эшләү, мөстәкыйль анализлау күнекмәләрен үстерү;
                 3) Туган халкыбызның тарихи үсешенә карата кызыксыну уяту.
                
       Җиһазлау: Данилов, Косулина "Россия дүләте һәм халыклары тарихы" 6 нчы сыйныф өчен дәреслек;
"13 нче гасырда Рус дәүләтенә каршы көнчыгыш һәм көнбатыш яулары" дигән карта; 
  Документ һәм иллюстрация үрнәкләре.

          Дәрес тибы: катнаш дәрес.

 2
          Укыту методлары: укытучы сүзе, әңгәмә, карта һәм документ белән эш,рольле уен.
          Укытучы: Исәнмесез, укучылар, кәефләрегез ничек?
    Укучылар: Исәнмесез.
    Укытучы: Укучылар, безнең бүгенге дәресебез гадәти түгел, без сезнең белән бүген ерак гасырларны кичеп борынгы бабаларыбыз яшәгән чорларга барырбыз. Дәресебезнең максаты: 13нче гасырда яшәгән шәхесләр, "татар" милләтенең килеп чыгу тарихы белән танышу.( тема тактага языла)
    Әйтегез әле ,без сезнең белән алдагы дәресләрдә нинди тема өйрәнгән идек?
    Укучы: Без алдагы дәресләрдә 13нче гасырда Рус дәүләтенең таркалуы турында өйрәндек.
    Укытучы: Әйе,  бик  дөрес. Ә хәзер әйтегез әле: Рус дәүләтендә таркаулык нинди нәтиҗәләргә китерде?
      Укучы: Дәүләт аерым князьлекләргә таркалып бетте. Дошманнар яу белән килә башладылар, үзара ызгыш-талашлар башланды.
   Укытучы: Бик дөрес. Ягез, картада таркалган рус җирләрен күрсәтик әле( укучы карта янына чыгып күрсәтә)

3
    Укытучы: Рәхмәт, бик дөрес.
    Ә хәзер үзебезнең белемнәребезне тикшерү өчен тест эшләп үтәбез ( һәр укучыга аерым тест вариантлары өләшенә,соңыннан тактага ачкыч эленә укучылар, алышынып ,үзләре бәя куя).
  Укытучы: Рәхмәт. Укучылар, без сезнең белән вакыт машинасына утырып бик күп җирләргә бардык инде. Бүген дә сәяхәтебезне дәвам итәрбез һәм 12-13нче гасырга Идел буена, рус князлекләрендә булырбыз. Бу чорда без инде рус җирләрендә нинди вакыйгалар булуы белән таныштык. Ә без яшәгән Урта Иделдә ул чакта ни булган соң? 
   Укучы: карта янына чыгып  Идел буе Болгар дәүләтен күрсәтә, халкы, һөнәрләре, төзелмәләре турында сөйли.
                   Физкультминутка үткәрү:
     Исә Болгар җилләре,
     Идел ага чылтырап,
     Чыңгызханның яулары
     Шунда яу белән чаба.
   Шуннан соң , магнитофон язмасында Гали Чокрыйның Борынгы Болгар турында шигыре тыңлана. Шигырьгә анализ: Сүз ни турында бара инде бу шигырьдә , дәүләтнең язмышы нинди? (укучыларның фикерләре тыңлана)

4
    Укытучы: Әйе, укучылар,нәкъ Гали Чокрый шигырендәгечә Болгарны да , аерымланган рус князлекләрен дә һәлакәт көткән. Чөнки Көнчыгыштан меңәрләгән гакәрләре белән  Монголия империясе ханы Чыңгызхан килә, монгол татар яулары башлана( татар атамасы турында фикер тыңларга мөмкин).
 Чыннан да, Чыңгызханның  монголлардан төньяктарак яшәүче  "татар" дигән төрки кабиләләргә мөнәсәбәте була.(биографиясе сөйләнә) .Ә кемнәр соң алар монгол татарлар , бу турыда безнең тарихчылар ни ди икән (статья №1 укыла-укучы)      
    Укытучы ярый рәхмәт , ә хәзер, укучылар ,Чыңгызхан белән бергә юлга кузгалабыз сез
 миңа ярдәм итәрсез -үзегез хәзерләгән тамгалар белән вакыйга урынын атарсыз :
 1219-1223- Урта Азиягә походлар
  1223- Калка елгасы буендагы сугыш
  1223- Чыңгызханның  болгар дәүләтенә походы
  Укытучы: Инде хәзер, укучылар, алдагы чорларда булган Батый хан походлары турында карап үтик.
5
   Укучылар: Батый ханга характеристика бирәләр, рәсемен, аның турындагы статьяны компьютерда күрсәтергә мөмкин.
    МӘГЪЛҮМАТ:   
  1236- Идел буе Болгар дәүләтен яулау;
 1237-1238- төньяк рус князлекләрен яулап алу( таләпләре, Владимирдан Рязаньга ярдәм килми, Коломна, Новгородка барганда кире борыла, Козельскины камау;
1240-1242- көньяк рус князлекләрен камап алу; Киевны алу турында статья укыла.
      Укытучы: Димәк, укучылар, Батый ханның рус җирләренә каршы походлары нинди нәтиҗә белән тәмамланды?
    Укучы: Рус князлекләре Батый ханга бәйлелеккә төште.
   Укытучы: Ярый рәхмәт. Ә хәзер без сезнең белән бүгенге дәрестә танышкан төп даталарны карарбыз:
1240- Чыңгызхан походлары;
1219-1223- Батый ханның беренче походы;
1236-1238-- Батый ханның икенче походы;
1239-1242- Киевны яулап алу;
  Ләкин биредә , күргәнегезчә, дата һәм вакыйгалар бер-берсенә туры килми, сез аларны дөресләп язарга тиеш буласыз.Ә инде Чыңгызхан һәм Батый хан турындагы мәгълүматны дәфтәрләргә теркибез.

6
     Укучылар: Тактадагы мәкаль һәм әйтемнәргә карата үз фикерләрен әйтәләр.

   Укытучы: Укучылар, менә без сезнең белән дистәләгән милләтләрнең язмышында эз калдырган монгол- татар яулары турында өйрәндек. Әгәр сезне Чыңгызханга багышланган суд утырышына шаһит буларак чакырсалар, сез нинди фикерләр әйтерсез икән?

    (Укучыларга төрле рольләр тәкъдим ителә- яклаучы адвокат, гаепләүче адвокат, гаскәр сугыш-чысы, судья, болгар, рус милләте вәкилләре.) 
Алар һәрберсе үз дәлил-ләрен китерә. Соңыннан , нәтиҗә буларак, укытучы йомгак ясый.

     Укытучы: Әйе, укучылар, чыннан да 13 нче гасырдагы без өйрәнгә вакыйгалар кешелек тарихында тирә эз калдырган, шул исәптән безнең татар халкында да, чөнки нәкъ менә әлеге яулардан соң Идел буенда яшәгән төрки кабиләләр" татар" 
7
исеме белән атала башлаганнар һәм сез дә бу дәрестән соң үзебезнең милләтебезнең тарихи тамырлары турында күбрәк, дөресрәк белеп калырсыз дип ышанам.                    
Әгәр инде тагы да күбрәк белергә теләсәгез, безнең китаплар аллеясына рәхим итә аласыз.
    Өй эше: 14 нче параграф, "Чыңгызханга 21 нче гасыр егете яки кызының хөкеме" дигән темага миниатюр сочинение. Билгеләр куела. 

8
"19 нчы гасырның беренче яртысында  Россиядә мәдәният үсеше" дигән темага 8нче сыйныфта  Россия тарихы буенча үткәрелгән ачык дәрес үрнәге
(телдән журнал).                                                                                                                                             Максат: 1)   19 нчы гасырның беренче яртысында мәгариф, фән, архитектура, рәсем сәнгате,
әдәбият,  музыка һәм театр үсешендәге үзенчәлекләрне ачыклау;
     2) Бу чорда иҗат ителгән мәдәни казанышлар  үрнәкләренә күзәтү ясау,  мөстәкыйль    анализлау күнекмәләре  үстерү;                                                                                    
     3)  19нчы гасырның беренче яртысында иҗат ителгән ядкарь-ләрнең кеше тормышында  бүгенге көндәге әһәмиятен күрсәтү;
 Җиһазлау: 1) Данилов, Косулина    Россия тарихы 19 нчы гасыр/ 9 нчы класс дәреслеге.
     2) "19нчы гасырда Россия империясе" дигән карта;
     3) 19нчы гасыр башында иҗат иткән рус язучыларының портретлары;
     4) Картиналарга  иллюстрацияләр;
 5) Китаплар күргәзмәсе.
           9
  Дәрес тибы: Кабатлау- йомгаклау дәресе.
  Укыту методлары: фәнни- иҗади эш, әңгәмә, укытучы сүзе, тестлар чишү, интеллектуаль уен.
                    ДӘРЕС БАРЫШЫ:
       Укытучы: Исәнмесез, укучылар. Кәефләрегез ничек? Сыйныфта кем дежур?
    Укучы: Дежурлык турында мәгълүмат бирә.
    Укытучы: Укучылар бүген без сезнең белән гади дәрестә түгел. Бүгенге дәресебездә без "Мәдәният җәүһәрләре" дигән өр-яңа фәнни-популяр, әдәби- нәфис журналның беренче саны белән танышабыз, ягъни бүген әлеге журналның презентациясе. Һәм бу истәлекле вакыйгада сез дә теләп катнашырсыз, киләчәктә журналны яратып укчылар булырсыз дип ышанам. Безнең журналыбыз бик күп кызыклы сәхифәләрдән тора. Инде хәзер яңа гына табадан төшкән журнал битләре белән танышуга күчик. Иң беренче сәхифәбез "Мәгърифәт нурлары" дип атала, биредә без 19нчы гасырның беренче яртысында булган уку йортлары белән танышырбыз.
      Укучы: 19 нчы гасырның беренче яртысында Россия империясендә булган башлангыч, урта, югары белем бирүче уку йортлары турында мәгълүмат бирә.
10
   Укучы 2:  Казан Дәүләт Университетына багышланган реферат белән таныштыра (компьютерда төсле рәсемнәр күрсәтергә мөмкин)
   Укытучы: Димәк, укучылар, 19нчы гасыр башында белем бирүче уку йортларына нинди билгеләр хас?
     Укучы:  Белем бирүнең күпбаскычлы булуы, катлауларга бүленү, университетлар барлыкка килү һ.б.
   Укытучы: Укучылар, ә безнең төбәктә бу чорда нинди уку йортларында белем алырга мөмкин булган соң?
      Укучы: 19нчы гасырда Лаеш өязендәге уку йортлары турында мәгълүмат бирә. Авылларда мәдрәсә, чиркәү мәктәпләре булуы турында сөйли.
       Укытучы: Сөйләгәннәргә нәтиҗә ясый. Безнең әлеге биттә "Булмас димә, була ул " дигән рубрика бар, без аны укчылар арасында сорау алу итеп оештырдык, биредә кешелек тарихында чынга ашмастай, ләкин галимнәребез ясаган ачышлар турында сүз бара. Менә алар ниндиләр.
11
   Укучылар: Лобачевскийның Евклидча булмаган геометриясе, Пироговның медицинада наркоз уйлап табуы,
Зининның органик юл белән анилин табуы, Белинсгаузенның Антарктидага экспедициясе, Невельның Сахалин утрауларын өйрәнүе турында әйтеп үтәләр.

   Укытучы:  Күрәсезме, укчыларыбыз фикеренчә, булмастай әйберләрне дә фән нигезендә тормышка ашырып була икән. Чираттагы сәхифәбез"Әдәби кунакханә" дип атала, бирегә без күренекле әдәбият әһелләрен чакырырга уйлыйбыз. Укучылар 19нчы гасыр башын рус әдәбиятының " алтын гасыры" диләр, ни өчен икән?

  Укучы: Чөнки бу чорда рус классик әдәбиятының күренекле шәхесләре иҗат итә. Мәсәлән: А.С.Пушкин,М.Ю. Лермонтов һ.б.

  Укытучы: Әйе , бик дөрес. Бүген без дә кунакханәбезгә шундый күренекле шәхесләребезнең берсе-"Няне", "Капитанская дочка"," Евгений Онегин" әсәрләре авторы белән интервью оештырдык.Ягез әле, кем була инде ул?
12
  Укучылар:А.С.Пушкин.

  Укытучы:Әйе, бик дөрес. Рәхим итегез, Пушкин әфәнде кунакханәбезгә. Укучылар, ә сез аңа үзегезне кызыксындырган сорауларны бирә аласыз.

 Укучы: Пушкин әфәнде, сезнең иҗатыгызда 19нчы гасыр башында булган сәяси вакыйгаларга зур игътибар бирелә. Сез Николай2 алып барган сәясәтне ничек бәялисез?

  Пушкин: Ә, биредә Николай1 шымчылары юкмы соң? Мин дәүләтне нәкъ декабристлар теләгәнчә гадел итәр идем һәм шуңа да аларга багышлап "Во глубине сибирских руд" әсәрен яздым.

Укучы: Ә сезнең чорда безнең журнал кебек газета- журналлар чыга идеме?

Пушкин: О, әйе. Мин әле үзем дә 1836нчы елда "Современник" исемле сезнең журналга охшаган журнал бастырдым.

13

   Укучы: Пушкин әфәнде, 1837 нче елда Казанга булган сәяхәтегез турында берничә сүз әйтсәгез иде.

 Пушкин: Казан! Бик матур шәһәр, мәдәният үзәге. Мине анда Карл һәм Александра Фукс гаиләсендә бик җылы каршыладылар. Мин биредә 3 көн булдым һәм Пугачев яулары турында Казан халкыннан кыйммәтле мәгълүмат җыйдым. Бигрәк тә татар халкының ачык йөзлелеге, кунакчыллыгы ошады.

 Укытучы: Пушкин әфәнде, безнең чакыруыбызны кабул итеп килүегез өчен сезгә зур рәхмәт. Әңгәмәбез шушы урында тәмам. Инде хәзер чираттагы сәхифәбезгә күчик. Ул гади сәхифә түгел , ә моңлы. Әйдәгез бераз ял итеп, көй тыңлап алыйк (көй яңгырый) Укучылар бу көй сезгә танышмы? Аны кем язган?
 
   Укучылар: Глинка.

  Укытучы: Әйдәгез, аның белән тулырак танышып китик әле.

   Укучы: ( Глинка турында әзерләнгән мәгълүмат укый).
14
   Укытучы: Ә бу чорда башка композиторлар булганмы соң?
   Укучы: Әйе, Доргомыжский, аның халыкка "Су анасы" дигән музыкаль әсәре яхшы таныш.
    Укытучы: Без сезнең белән хәзер 19нчы гасырның беренче яртысындагы Санкт-Петербург һәм Мәскәү буйлап сәяхәткә чыгабыз. Ул чордагы архитектура үрнәкләре белән безне экскурсовод таныштырыр.
   Укучы: (төсле слайдлар яки компьютер ярдәмендә төрле бина-корылмалар турында сөйли)
  Укытучы: Сез сәяхәттән канәгатьме? Күрәсезме, бүгенге Мәскәү, Санкт-Петербургның иң гүзәл биналары 19нчы гасырда төзелгән икән.
     Укытучы: Кем ничектер,  әмма мин үзем журналларның соңгы битләрендәге башваткыч, кроссворд кебек уеннарны яратам.  Без дә журналыбызда "Ял сәгатьләрендә" дигән шундый сәхифә оаштырдык. Менә сезнең хозурга да берничә бирем.1) тест чишү : вариантларга бүленеп әзер текстлар өләшенә, 3 минут дәвамында эшләнә.
      2) Кроссворд чишү: бөтен сүзләр дә "П" хәрефенә башлана.

15
    3) 19 нчы гасырда язылган документ укыла. Кем турында сүз барганын белергә.

    Уктучы: Менә, укучылар, журналыбызның соңгы бите дә ябылды. Андагы сәхифәләр белән танышкач, без сезнең белән 19нчы гасырның беренче яртысындагы мәдәният үсеше турында бик күп мәгълүматлар алдык һәм бу чор турында тагы да күбрәк белдек. Бу әле журналның беренче саны гына. Укучылар, сезгә аның нинди сәхифәләре ошады, ә кайсыларын үзгәртер идегез? Шул турыда уйлап карагыз әле. Безнең бүгенге дәресебез шушы урында тәмам.
    Өй эше: журнал турында фикерләр һәм тәкъдимнәр китабы төзергә.
    Билгеләр кую.      

16
“Габдулла Тукай һәм Дәүләт Думасы” дигән темага үткәрелгән могҗизалар кыры уены үрнәге.

    Максат: Россиядә Дәүләт Думасының үсеш юлына күзәтү ясау;
                  Габдулла Тукай иҗатында  20 нче гасыр башындагы сәяси вакыйгаларга карата        әйтелгән фикерләргә күзәтү ясау;
              Тарих һәм әдәбият фәннәре арасындагы бәйләнешне күрсәтү.

 Җиһазлау: уен өчен барабан, стенд  әзерләнә, Думага багышланган иллюстрацияләр һәм Габдулла Тукай  җыентыкларыннан күргәзмә.
                                                                                                                                                                    1нче алып баручы:Тарихта истәлекле вакыйгаларга зур сәяси тетрәнүләргә күренекле шәхесләргә бай ХХ нче гасыр артта калды.

 2 нче алып баручы:Әйе кешелек тарыхында да, илебез тарихында инде ХХ нче гасыр башында ук алдагы кыйбланы, юлыбызны билгеләячәк вакыйгалар булган шул.

17
1 а.б.:Бүгенге сүзебез Россиядә иң беренчеләрдән булып мөстәкыйль  рәвештә оештырылган Беренче Дәүләт Думасы хакында .Чөнки нәкъ менә быел, киң җәмәгатчелек Россия парламентының 100 еллыгын билгеләп үтә.

2 а.б:Ил үсешендә, андагы сәясәтне билгеләүдә закон чыгару органы буларак парламент эшчәнлеге зур зһәмияткә ия һәм без моны Дәүләт Думасы бүгенге көндә кабул иткән законнардан да беләбез.

1а.б:Ә иң беренче мәртәбә  Дәүләт Думасы сайлаулары 1906 елның февраль- март айларында уза.

2 а.б: Илдә яңа Дума сайлауны халык, бигрәк тә крестьяннар зур өмет баглыйлар.

1 а.б:Илдәге халык милләтебез өчен зур өметләр баглаган бу Дума быел үзенең олуг юбилеен билгеләп үтүче Габдулла Тукай иҗатында да чагылыш таба

2 а.б:Без сугышта юлбарыстан көчлебез. Без тынычта аттан артык эшлибез. Шул халыкныңмы хокукка хаккы юк, хаклыбыз уртак Ватанда шактый ук – дип яза шагыйрь  “Даһигә” шигырендә.
18
1 а. б:Әйе һәр кеше өчен шул исәптән Габдулла Тукай өчен дә зур өметләр чыганагы була ул Дума. Шуңа багыш-лап Г.Тукай: “Көзге җилләр”, “Китмибез”, “Буран”, “Хөррият хакында кебек шигъри әсәрләрен яза”. Хәзер сезгә шулардан Дәүләт Думасы эшчәнлегенә багышланган, “Гос. Дума-га” шигырен Новикова Татьяна укый. 

2а.б:Бүгенге кичәбез барышында Габдулла Тукайның Дәүләт Думасына мөнәсәбәте хакындагы шигырьләр бел-ән таныштырабыз, Тукай һәм Дәүләт Думасы турында күбрәк белик әле. 

1а .б:Бүген җомга көн һәм һәрвакыттагыча сезнең белән “Могҗизалар кыры” тапшыруы.

2 а. б:Ләкин безнең бүгенге кичәбез Якубовичтан башка гына үтәчәк. Аны Альбина һәм мин Рөстәм алып барачакбыз.
1 а.б:Бүгенге уеныбызны без “Габдулла Тукай һәм Дәүләт Думасы” дигән темага багышладык. Уенчыларыбыз югары сыйныфларда тарих һәм әдәбият фәннәре буенча аеруча зур уңышларга ирешкән уенчылар.   ( I тур)
19
2 а.б:Инде рәхим итеп 1 турны башлыйбыз. Каршы алыгыз сезнең каршыда уенчылар ( беренче турда катнашучы 3 уенчы чакырыла).
  
1 а.б:Беренче турның биреме мондый булачак: 1906 нчы елгы Дәүләт Думасы тарафыннан Россиядә яшәүче мөселманнарны  Төркиягә куарга дигән фикердән соң Габдулла Тукай үзенең нинди шигырен иҗат итә?

1а.б: Уен дәвам итә. Уенчыларга түбәндәге сорауларны биререгә мөмкин
-	Сез Габдулла Тукай иҗатын яратасызмы?
-	Аеруча Г.Тукайның нинди шигыре ошый? Һ.б.
Менә беренче финалистыбызны билгеләдек . Ә хәзер ял иткән арада  Г. Тукайның  нәкъ менә “Китмибез” шигырен тыңлап үтик. Сөйли 11нче сыйныф укчысы Хәйретдинова Г.
 
2 а.б:Рәхмәт , Гөлчәчәк. Инде уеныбызның 2нче турына күчик.
Уенчыларыбызны бирегә чакырабыз
1 а.б:Әйдәгез , рәхим итеп барабанны әйләндерегез.
20
2 а.б:Бу уенның биреме түбәндәгечә: Габдулла Тукайның якын дусты, актив җәмәгать эшлеклесе, революционер.

 Уен дәвам итә.
Уенчыларыбызга сораулар бирелә.
  
1 а.б:Инде менә икенче тур тәмам,финалистыбызны котлыйбыз.

2 а.б:Ә хәзер ял иткән арада нәкъ менә шушы биремгә багышланган Габдулла Тукайның “Хөрмәтле Хөсәен ядкаре”  шигырен тыңлап үтик. Укый 11нче сыйныф укчысы Ситдикова Регина.

  1а.б: Ниһаять, соңгы тур уенчылары белән дә танышыр вакыт килеп җитте. Рәхим итеп каршы алыгыз.(уенчылар чакырыла)

2а.б:Бирем түбәндәгечә булыр: Бүгенге көндә Россия Дәүләт Думасының рәисе  вазифаларын кем башкара? 
   
Уен дәвам итә.

21

 1а.б:Менә, ниһаять,3 финалистыбыз да билгеле булды. Ә хәзер , әйдәгез, тамашачыларыбыз белән дә уйнап алыйк әле. Җиңүчегә бүләгебез дә бар.

2 а.б:Соравыбыз мондый булачак: Габдулла Тукай үзенең кайсы шигырендә
    Татар бәхете өчен мин җан атармын ,
    Татар бит мин үзем дә чын татармын!”- дип яза?

   Инде финалга уенчыларыбызны чакырыбыз. 
  1а. б: Биремне тыңлагыз:1906 нчы елгы Дәүләт Думасына сайлауларда кайсы сәяси партия вәкилләре күпчелек тавышны җыя? ( кадетлар)

 Уен дәвам итә.
  
2 а.б.Сезне бүгенге “Могҗизалар кыры” уенында  җиңүегез белән чын күңелдән котлыйбыз. Үзегез җыйган очколарга түбәндәге бүләкләрне ала аласыз( Бүләкләр исемлеге һәм аларга бәяләр эленә)
    22

Уенчы теләк белдерсә, супер-финал өлеше үткәрелә. Бирем:Габдулла Тукайның Дәүләт Думасы эшчәнлегенә багышлап язылган шигырьләре күбрәк нинди басмада нәшер ителә? (“Уклар” журналы)
  
 1а.б:Уеныбыз тәмам. Игътибарыгыз өчен зур рәхмәт.

Искәрмә: 
а) һәр уенчы йөреш саен хәреф атарга хаклы;
 б) 0 секторы чыкса йөреш күчә;                  
в)Б секторы- барлык очколар яна;
г) 3 хәрефне бергә отса- 2 шкатулкада бүләк оту мөмкинлеге;
д) П- приз алып уеннан чыгаргахокуклы;
е) Ш- залда утыручы берәр кешедән ярдәм сорарга хокуклы;
                                                                                                                             ж)+- теләсә кайсы хәрефне ачарга
хокуклы;                  

23
"Рәхмәт Сезгә исән калганнар, хәтердә Сез һәлак булганнар" дигән темага Бөек Ватан сугышының 60 еллыгына багышланган әдәби- музыкаль кичә.

   Максат: Бөек Ватан сугышының  ватан, туган авыл тарихында калдырган             җуелмас хәтирәләрен күрсәтү;
     ватандашлар, авылдашлар үрнәгендә батырлык хисе тәрбияләү;
     эстетик тәрбия бирү.
 
   Җиһазлау: сәхнә сугышка багышланган күренешләр, чәчәкләр, шарлар белән бизәлә, кичә өчен магнитофон язмалары
 ( Левитан чыгышы,сугыш җырлары) файдаланыла.
1нче алып баручы: Хәерле көн ,хөрмәтле кунакларыбыз, укучылар һәм укытучылар! Бөек Җиңүнең 60 еллыгына багышланган "Рәхмәт Сезгә исән калганнар, хәтердә Сез һәлак булганнар!"дигән кичәбезне башлыйбыз.(магнитофон язмасында Левитанның сугыш башлану турындагы чыгышы яңгырый)

24
    2 нче алып баручы: (музыка астында) Сугыш... Нинди авыр, каһәрле, шомлы сүз бу! Ул ничә миллион кешенең гомерен өзгән, күпме баланы ятим иткән, аналарны тол калдырган...
    1нче алып баручы: Сугыш... Меңләгән шәһәрләр җимерелгән, Җир йөзеннән гөрләп торган авыллар юкка чыккан , шау чәчәккә күмелгән бакчалар янып көлгә әйләнгән.
           Ул елларны ничек онытасың,
           Ил язмышы кылыч йөзендә,
           Ир-егетләр китте яу кырына,
           Алып көче тоеп үзендә.	
     2а.б.: Сугыш Мәскәүдән Брестка кадәр 1000 км, ә Мәскәүдән Берлинга 2600 км...
     1а.б.: Сугыш... турыга исәпләсәң шулай чыга. Аз кебек , шулай бит?! 2600 км... Поезд белән дүрт тәүлек, самолетта 4 сәгать ,ә күкрәктә шуышып озакка сузылган 4 ел...
     2а.б.: Сугыш... Ул Брест крепостен яклаган батыр сугышчылар да, 900 көнлек Ленинград блокадасы корбаннары да, ул панфиловчыларның "Бер адым да артка чигенмәскә, артта Мәскәү !" дигән сүзләре дә...
25
     1а.б.: Ул ут һәм кан белән Сталинградта җиңү дә, Курск дугасы геройлары батырлыгы да, Берлинны штурмлау да һәм мәңге җуелмас халык хәтере дә.
     2а.б.: Әгәр дә Икенче бөтендөнья  сугышында корбан киткән һәр кеше өчен бер минутлык тынлык игълан итсәк, дөнья 50 ел буена тынлыкка чумар иде.
      Укутучы: Әйе, безнең беребезнең дә сугыш хатирәләрен онытырга хаккыбыз юк. Ул дәһшәтле елларның кайтавазы бүген дә яңгырый. Без яшь буыннар сугышта якташларыбыз, милләттәшләребез , авылдашларыбыз күрсәткән батырлыклар алдында баш иябез. Әлеге вакыйга шаһитләре булганнарны барлау, аларның истәлеген мәңгеләштерү максатында мәктәбебездә агымдагы уку елында "Хәтер китабы" төзү өстендә эш алып барыла. Күргәнегезчә, сугыш ветераннарының күбесе инде мәңгелек йортка күчкән, ә исән калган хөрмәтле авыдашларыбыз без Сезнең алда зур хөрмәт белән баш иябез, чакыруыгызны кабул итеп килүегез өчен бик зур рәхмәт Сезгә . Инде хәзер сугыш хатирәләре, ул авыр еллардагы тормыш турында сезне дә тыңлап үтик.
      Кичәгә чакырылган сугыш ветераннарына сүз бирелә. Аларга сөйләү барышында сораулар ла бирергә мөмкин. 
26
    - Сугыш башланганда Сезгә ничә яшь иде? Сугыш хәбәрен Сез ничек ишеттегез?
    - Сугышта беренче көнегезне хәтерлисезме? Нинди сугышларда катнаштыгыз?
    - Сез фронтка ничек килеп эләктегез? Сугышчан медальләрегезнең кайсысы бигрәк тә           якын?
     - Сугыш барганда Сез  җиңүнең килеренә өметләндегезме ? Җиңү көнен ничек каршыладыгыз? һ.б.
      Укытучы: Рәхмәт Сезгә хөрмәтле ветераннарыбыз
       Картаймагыз әле, ветераннар,
       Картаймагыз ,әй тынгысыз җаннар,
       Сезгә тиеш әле бик күп язлар,
       Сезгә тиеш әле бик күп назлар!
    1 а.б.: Ә хәзер Сезнең игътибарга ветераннарыбызга багышланган кечкенә генә концерт тәкъдим итәбез.
    2 а.б.    
Бер кайтырбыз диеп киткән юлдан,
Китсәләр дә , күбесе кайтмады,
Алар өчен бары җилләр генә          
Ачып-ябып йөри капканы.

27
    Әйе, Бөек Ватан сугышы кырларында 106 авылдашыбыз батырларча һәлак булдылар. Бу җыр шулар истәлегенә яңгырый... 7б сыйныф укучылары җырлый "Солдатлар"   Ф. Әхмәдиев музыкасы.
     1а.б.: 1418 көн дәвам итә  Бөек Ватан сугышы. Фашист варварлары 70 меңләп шәһәр һәм авыллыарны җимереп , яндырдылар.
     2а.б.: Дошман хатын-кызларны да , картларны да, балаларны да кызганмады. Сугыш миллионннарча кешеләрнең гомерен  өзде.
     8б сыйныф укучылары башкаруында Муса Җәлилнең "Вәхшәт" шигыренә инсценировка тәкъдим итәбез . Сөйли 10а сыйныф укучысы Ситдикова Регина.
     1а.б. Каһарман бабаларыбыз батырлыгы безнең өчен дә үрнәк, аларның кыюлыгы безгә дә маяк. 6а сыйныф укучысы  Файзуллин Алмаз башкаруында "Солдатта булган диләр" җырын тыңлап үтик.
     2а.б.: Инде 60 ел үтсә дә , сугыш яралары әле дә төзәлмәгән, хатирәләр әле онытылмаган. Солдатлар инде картайса да , сугыш  эзе мәңгелек.   
     1а.б.: 11а сыйныф укучысы Юнысова Г. сөйли: "Шинель монологы"

28
    2 а.б.: Ул чорда сугыш җиле кагылмаган берәр гаилә булдымы икән авылда : Яшҗ кызлар сөйгән ярларын сугышка озата, балалар әтиләрен...
     1а.б.: Ул елларны мәңге онытмаслык, бөтен халык көрәштә иде бит. Сугышчан җырлар, әйтерсең,Җиңү гимнына әверелде.
     2а.б. Хор башкаруында җыр "Священная война". (җыр беткәч, сугыш тәмамлану турында   Левитан сүзләре яңгырый.
      1а.б.: Ниһаять килде ул Җиңү! Миллионлаган корбаннар хисабына булса да килде!
      2а.б.: Без яшь буыннар , каһарман бабаларыбыз батырлыгы алдында баш иябез, дөньялар тыныч булсын дигән теләктә калабыз.
      1а.б.: Кичәбез тәмам. Игътибарыгыз өчен бик зур рәхмәт. 

29

Безнең адрес
422658, Татарстан Республикасы
Балык –Бистәсе районы
Зур Мәшләк авылы
Мәктәп урамы, 1А йорт
тел: 3-17-00